Rynek i rozwój derywatów

Admiral Markets

Większość osób zapytanych, czy wiedzą czy są akcje lub obligacje prawdopodobnie odpowiedziałaby na to pytanie, nawet kiedy nigdy nie mieli do czynienia z giełdą i rynkiem kapitałowym. Rynek kapitałowy, czyli właśnie akcje i obligacje, tak zakorzeniły się w świadomości społeczeństwa, że prawie każdy wie czy są te papiery wartościowe. Dotyczy to również metali szlachetnych takich jak złoto, w które również możemy inwestować.

Zapewne większą trudność sprawiłoby pytanie o instrumenty pochodne, czy inaczej mówiąc derywaty. Tak naprawdę każdy z wyżej wymienionych rynków mógłby stanowić podstawę dla derywatów. Instrumenty pochodne, jak sama nazwa mówi, zależą od innych instrumentów finansowych. Podstawowe instrumenty pochodne to kontrakty terminowe futures oraz forward, opcje, kontrakty CFD. Do mniej popularnych należą warranty, swapy, derywaty kredytowe.

Derywaty uznawane są za dosyć skomplikowane instrumenty finansowe, a ich największy rozwój przypadł na XX wiek, choć ich historia sięga XVIII wieku. W Japonii plantatorzy ryżu sprzedawali oprócz obecnych zbiorów również przyszłe, czyli zawierali kontrakt na zakup ich przyszłych zbiorów, po ustalonej z góry cenie. Jak się za chwilę przekonamy był to pierwowzór kontraktów futures i forward.

Kontrakty futures

Kontrakt terminowy futures jest to umowa pomiędzy dwiema stronami kupującym oraz sprzedającym na zakup i sprzedaż określonego dobra w określonym czasie i po określonej cenie. Trzeba przyznać, że bardzo klarowna definicja, ale nie mówiąca nic, po co powstały tego typu instrumenty? Wyobraźmy sobie plantatora zbóż, który obawia się spadku cen w związku z wyjątkowym urodzajem, dużą podażą na rynku. Może zawrzeć kontrakt terminowy na sprzedaż określonej ilości zboża, po określonej cenie, w określonym czasie w przyszłości. Jeżeli faktycznie zboża będzie dużo na rynku, plantator zyska sprzedając swoje zbiory po określonej cenie. Jeżeli jednak plony nie będą tak obfite, jak przewidywał i zboża nie będzie tak dużo na rynku, to nie będzie mógł skorzystać ze wzrostu cen. Inny przykład może dotyczyć jubilera, który obawia się wzrostu cen złota. Zawiera kontrakt terminowy na zakup określonej ilości złota, po określonej cenie w przyszłości, zabezpieczając się przed ryzykiem. Właśnie chęć zabezpieczenia się przed ryzykiem była przyczyną powstania kontraktów terminowych i innych derywatów.

Pierwsze giełdy terminowe powstały w Stanach Zjednoczonych w XIX wieku. W 1848 roku założono Chicago Board Of Trade oraz w 1870 roku New York Cotton Exchange. Handlowano na nich między innymi zbożem i bawełną. Prawdziwą rewolucję rynki jednak przeszły w latach 70. XX wieku, kiedy na giełdzie w Chicago uruchomiono kontrakty terminowe na instrumenty finansowe. Początkowo wprowadzono kontrakty na franka szwajcarskiego oraz jena japońskiego. Następnie udostępniono kontrakty na akcje, obligacje oraz bony skarbowe Stanów Zjednoczonych. Lata 80. to dalszy rozwój kontraktów. Zaczęto oferować kontrakty na indeksy giełdowe, chociażby na S&P 500, jeden z najpopularniejszych kontraktów do dnia dzisiejszego. Obecnie mamy całą paletę kontraktów futures, których instrumentem bazowym są waluty, akcje, obligacje, indeksy giełdowe, stopy procentowe, surowce energetyczne, metale etc. W tym momencie giełdy terminowe stały się bardziej miejscem do spekulacji, niż zabezpieczenia przed ryzykiem.

Kontrakt futures jest wystandaryzowany, w którym giełda określa ścisłe warunki, takie jak:

  • Instrument bazowy
  • Wielkość kontraktu
  • Czas trwania kontraktu
  • Warunki dostawy itd.

Każdy kontrakt można zamknąć przed jego datą wygaśnięcia poprzez zajęcie pozycji przeciwstawnej np. kupiliśmy kontrakt na ropę, żeby go zamknąć musimy go odsprzedać, czyli zająć pozycję krótką.

Proces marking to market – inwestor w celu zakupienia kontraktu musi wpłacić określony kwotę, która jest niewielką częścią całej kwoty kontraktu tzw. depozyt początkowy (initial margin). Ponadto codziennie rachunek jest korygowany in plus lub in minus. Ustalany jest również tzw. depozyt obowiązkowy (maintenance margin) o wartości nieco niższej niż depozyt początkowy. W momencie, gdy kwota na rachunku spadnie poniżej tego poziomu giełda wzywa do uzupełnienia depozytu (margin call) i trzeba wpłacić tzw. depozyt uzupełniający (variation margin).

Cena teoretyczna kontraktu futures

F = S + S x r x n/360

F – futures price

S – cena instrumentu bazowego

S x r x n/360 – koszt przechowywania (cost of carry)

Kontrakty forward

Kontrakty forward w swojej konstrukcji nie różnią się od kontraktów futures. Główna różnica to miejsce występowania i możliwość negocjacji. Kontrakty forward występują na rynku pozagiełdowym i można je negocjować. Posłużmy się po raz kolejny prostym przykładem. Producent mebli eksportuje swoje produkty do Niemiec. W takiej sytuacji nie tylko musi myśleć o zachowaniu odpowiedniej jakości swoich produktów, ale również istotny będzie dla tego eksportera kurs pary walutowej EUR/PLN. Silne umocnienie polskiej waluty względem euro będzie niekorzystne, a może nawet zagrażać opłacalności biznesu. Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w 2007 roku. W momencie otrzymania za swój produkt 1000 EUR i kursie 4 PLN przychód będzie wynosił 4000 PLN. W momencie, gdy kurs spadnie do 3,50 PLN, tym samym przychód spadnie do 3500 PLN. Eksporter przewidując taką sytuację może zawrzeć kontrakt forward, przykładowo z bankiem, na sprzedaż euro po ustalonym z góry kursie. Oczywiście kurs, wielkość kontraktu i okres kiedy zostanie zrealizowany jest negocjowany, w przeciwieństwie do kontraktu futures, który jest notowany na giełdzie i nie można zmienić warunków konkretnego kontraktu.

Admiral Markets szkolenia

Opcje

Kontrakty opcyjne przez ostatnich kilka dekad bardzo się rozwinęły i obecnie opiewają niemal na każdy instrument finansowy. Cieszą się ogromnym zainteresowaniem zarówno na rynku regulowanych jak i pozagiełdowym (over-the-counter market). Opcja jest umową między nabywcą i wystawcą opcji z tym, że strona kupująca kontrakt ma prawo zrealizowania go, a strona wystawiająca musi kontrakt zrealizować, gdy zażąda tego nabywca. Za wystawienie opcji wystawca otrzyma premię, która jest bezzwrotna. Cena realizacji opcji nazywana jest ceną wykonania lub bazową ( exercise price, strike price). Data określona w kontrakcie to data wygaśnięcia (expiration date, exercise date, maturity).

Opcje dzielimy na dwa podstawowe rodzaje:

  • Opcję kupna (call), która daje posiadaczowi prawo do kupna danych aktywów po określonej cenie w określonym czasie.
  • Opcję sprzedaży (put), która uprawnia do sprzedaży aktywów po określonej cenie i czasie.

Występują cztery główne warianty, które można zastosować na rynku opcji:

Długa pozycja w opcji kupna (long call). Kupno opcji kupna (call) oznacza, że przewidujemy w najbliższym czasie wzrost kursu bazowego. Główne korzyści płynące z zakupu opcji kupna to ograniczona strata, która jest równa zapłaconej premii, nieograniczony zysk, gdy kurs spot zacznie rosnąć oraz efekt dźwigni, który pozwala osiągać bardzo duże zyski przy stosunkowo niewielkim wzroście ceny instrumentu bazowego.

Long call

  • Pole A - nabywca nie wykonuje opcji, a jego strata to wysokość premii.
  • Pole B - nabywca wykonuje opcję, lecz po uwzględnieniu zapłaconej premii jego wynik finansowy jest wciąż ujemny.
  • Pole C - nabywca wykonuję opcję, a jego zysk jest tym większy, im wyższy jest kurs spot w dniu wygaśnięcia opcji.

Długa pozycja w opcji sprzedaży (long put). Kupno opcji sprzedaży pozwala nam zabezpieczyć się przed spadającym kursem bazowym lub osiągnąć zyski na spadkowym rynku, gdy zajmujemy pozycje w celach spekulacyjnych. Innymi słowy szacujemy, że w najbliższym czasie cena instrumentu bazowego spadnie.

Long put

  • Pole A - nabywca wykonuje opcję, a jego zysk jest tym większy, im niższy jest kurs spot w dniu wygaśnięcia opcji.
  • Pole B - nabywca wykonuje opcję, lecz po uwzględnieniu zapłaconej premii jego wynik finansowy jest wciąż ujemny.
  • Pole C - nabywca nie wykonuje opcji i traci premię.

Krótka pozycja w opcji kupna (short call).Wystawiając opcję kupna, wystawca zobowiązuje się dostarczyć instrument bazowy posiadaczowi opcji, jeżeli ten tego zażąda. Opcję kupna wystawia się przede wszystkich w oczekiwaniu na niewielką zmienność lub nieznaczny spadek cen na rynku. Maksymalnym zyskiem dla wystawcy, gdy ten scenariusz się zrealizuje, jest premia, którą kupujący zapłacił za opcję.

Short call

  • Pole A - opcja wygasa bez wykonania, wystawca zatrzymuje premię.
  • Pole B - opcja jest wykonana, lecz dzięki otrzymanej premii, wynik finansowy wystawcy jest wciąż dodatni.
  • Pole C - opcja jest wykonana, a strata wystawcy jest tym większa, im wyższy jest kurs spot w dniu wygaśnięcia opcji.

Krótka pozycja w opcji sprzedaży (short put). Opcje sprzedaży są wystawiane w oczekiwaniu na stabilizację z możliwością niewielkich wzrostów. Tak jak przy krótkiej pozycji w opcji kupna, zyskiem jest otrzymana premia od nabywającego opcję.

Short put

  • Pole A - opcja jest wykonana, a strata wystawcy jest tym większa, im niższy jest kurs spot w dniu wygaśnięcia opcji.
  • Pole B - opcja jest wykonana, lecz dzięki otrzymanej premii, wynik finansowy wystawcy jest wciąż dodatni.
  • Pole C - opcja wygasa bez wykonania, wystawca zatrzymuje premię.

Wartość rynkowa opcji, inaczej premia, może być zapisana, jako suma dwóch składników, w następujący sposób:

Wartość opcji = wartość wewnętrzna opcji + wartość czasowa opcji

Wartość wewnętrzna (intrinsic value) może być interpretowana jako kwota, którą można otrzymać gdyby opcja została wykonana. Opcja ma wartość wewnętrzną dodatnią dla opcji ITM (in the money), oraz wartość równą zero w przypadku opcji ATM (at the money) i OTM (out of the money).

Wartość czasowa, zewnętrzna (time value) jest to różnica pomiędzy premią a wartością wewnętrzną opcji. Jeżeli opcja ma zerową wartość wewnętrzną, to wartość czasowa jest równa premii. Inaczej można powiedzieć, że są to szacunki inwestorów, że opcja o zerowej wartości wewnętrznej stanie się opcją ITM .

Istotną kwestią w europejskich opcjach walutowych jest porównywanie kursu realizacji z kursem terminowym, a nie kursem spot, tak jak dla opcji amerykańskich, gdyż opcja europejska jest kontraktem terminowym, którego wartość w równej mierze zależy od zmian kursu kasowego, jak i wielkości punktów swapowych odnoszących się do okresu, na który opiewa opcja.

Podsumowanie

Rynek instrumentów pochodnych bardzo się rozwinął w ostatnich dekadach. Zaczęto oferować coraz więcej możliwości handlu nie tylko na rynku regulowanym, ale również na rynku pozagiełdowym. Powstały kontrakty CFD, które dają możliwość handlu na rynku walutowym, akcji oraz rynku towarowym wykorzystując dużą dźwignię finansową. Dzięki nim handel na rynkach finansowych stał się dostępny dla szerszego grona, nie tylko osób z dużym kapitałem. Jednak każdy kij ma dwa końce. Łatwy dostęp do rynków lewarowanych spowodował, że wiele ludzi uwierzyło, że z niewielkim kapitałem oraz doświadczeniem może zbić fortunę, co zazwyczaj kończyło się utratą pieniędzy. Nic do dobre nie przychodzi łatwo, dotyczy to również handlu na rynkach finansowych.

Rachunki Admiral Markets